Wrzody żołądka u koni jak je rozpoznać i leczyć?

Choroba wrzodowa u koni to jedna z najczęściej diagnozowanych chorób układu pokarmowego w środowisku jeździeckim. Może ona znacząco wpływać na komfort życia konia, jego wydolność podczas pracy i treningu, a także powodować bolesne kolki oraz biegunki. Skuteczne leczenie wrzodów żołądka u koni wymaga diagnozy lekarza weterynarii, wdrożenia odpowiedniej farmakoterapii, dostosowania diety oraz warunków utrzymania konia.

Czym są wrzody żołądka u koni?

Definicja choroby wrzodowej (EGUS)

Choroba wrzodowa u koni (EGUS – Equine Gastric Ulcer Syndrome) to uszkodzenia błony śluzowej przewodu pokarmowego. Najczęściej obejmują one żołądek konia, ale mogą również występować w przełyku lub dwunastnicy. Wrzody żołądka u koni mają różne nasilenie oraz charakter i mogą prowadzić do znacznego dyskomfortu, nawet jeśli koń nie wykazuje wyraźnych objawów bólowych.

W ramach EGUS wyróżnia się dwa odrębne schorzenia różniące się lokalizacją, mechanizmem powstawania i sposobem leczenia:

Naturalne uwarunkowania trawienia u koni

Żeby zrozumieć, dlaczego konie są tak podatne na wrzody żołądka, trzeba poznać ich naturalne uwarunkowania trawienne. Konie to zwierzęta stepowe, przystosowane ewolucyjnie do długotrwałego, nieprzerwanego pobierania włóknistego pokarmu z ziemi. W naturalnych warunkach koń pobiera paszę i żuje nawet przez 18 godzin dziennie, przemieszczając się po pastwisku w tempie kilku kilometrów na godzinę.

Z tego względu kwas solny w żołądku konia wydzielany jest stale i nieprzerwanie, niezależnie od obecności pokarmu – w przeciwieństwie do ludzi, u których wydzielanie kwasu jest stymulowane dopiero przez spożycie posiłku. Produkcja kwasu wynosi około 9 litrów na dobę i nie zatrzymuje się, gdy żołądek jest pusty. To właśnie ta cecha stanowi biologiczną podstawę podatności koni na wrzody żołądka.

Budowa żołądka konia a wrzody

Żołądek konia jest zaskakująco niewielki w stosunku do masy ciała – mieści zaledwie 8–15 litrów treści pokarmowej, co stanowi zaledwie ok. 10% całkowitej pojemności przewodu pokarmowego. Jest jednokomorowy, ale wyraźnie podzielony na dwie strefy funkcjonalne, oddzielone brzegiem strzępiastym (margo plicatus):

Dlaczego brak siana sprzyja wrzodom?

Gdy koń ma stały dostęp do siana lub trawy pastwiskowej, pokarm w żołądku działa jak naturalny bufor – neutralizuje kwas solny i mechanicznie chroni delikatną część bezgruczołową przed kontaktem z kwasem. Ślina konia zawiera też wodorowęglany, które dodatkowo neutralizują kwas, ale produkowana jest wyłącznie podczas żucia.

W sytuacji, gdy koń ma ograniczony dostęp do paszy objętościowej, kwas solny może swobodnie rozchlapywać się po całym żołądku, szczególnie podczas ruchu i kłusu – kiedy zawartość żołądka jest intensywnie mieszana. To jedna z najczęstszych przyczyn powstawania wrzodów żołądka u koni sportowych, które karmione są dużymi porcjami paszy treściwej zamiast stałego dostępu do siana.

Przyczyny powstawania wrzodów żołądka u koni

Błędy żywieniowe

Nieprawidłowe żywienie jest najczęstszą przyczyną powstawania wrzodów żołądka u koni utrzymywanych w warunkach stajennych. Kluczowe błędy żywieniowe sprzyjające EGUS to:

• Zbyt rzadkie podawanie siana – długie przerwy między posiłkami (powyżej 4–6 godzin) pozostawiają żołądek bez buforu ochronnego
• Duże, jednorazowe porcje paszy treściwej – powodują gwałtowny wzrost kwasowości żołądka i zaburzają jego pH
• Karmienie paszą treściwą raz dziennie – jeden duży posiłek zamiast kilku małych znacząco zwiększa ryzyko wrzodów
• Wysoka zawartość skrobi i cukrów w diecie – fermentacja skrobi w żołądku produkuje kwasy organiczne uszkadzające błonę śluzową
• Nieograniczony dostęp do lucerny – choć lucerna neutralizuje kwas, jej nadmiar może paradoksalnie nasilać wrzody gruczołowe
• Brak dostępu do wody – odwodniony koń produkuje mniej śliny i ma bardziej skoncentrowany kwas żołądkowy

Stres i intensywny trening

Silny stres oraz intensywny trening znacząco zwiększają ryzyko wystąpienia wrzodów u koni sportowych i rekreacyjnych. W sytuacji stresowej organizm konia produkuje kortyzol, który bezpośrednio hamuje wydzielanie ochronnego śluzu żołądkowego i zwiększa kwasowość treści żołądkowej. Czynnikami ryzyka są m.in.:

• częste wyjazdy na zawody i transport
• izolacja od innych koni – konie są zwierzętami stadnymi i samotność jest dla nich silnym stresorem
• brak swobodnego ruchu – przebywanie w boksie przez wiele godzin
• nieprawidłowo dobrane stado lub konflikty w grupie
• nagłe zmiany w harmonogramie treningowym lub otoczeniu
• intensywny trening bezpośrednio po posiłku lub na pustym żołądku

Leki i inne czynniki ryzyka

Długotrwałe stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takich jak fenylbutazon czy flunixin meglumine, jest jedną z częstszych jatrogennych przyczyn wrzodów żołądka u koni. NLPZ hamują produkcję prostaglandyn, które odpowiadają za utrzymanie ochronnej bariery śluzowej żołądka. Konie leczone z powodu ochwatu, kulawizny czy innych schorzeń wymagających długotrwałej terapii NLPZ powinny mieć profilaktycznie wdrożoną ochronę żołądka.

Objawy choroby wrzodowej u koni

Najczęstsze objawy wrzodów u koni

W środowisku jeździeckim często przyjmuje się, że koń wrzodowy jest chudy i nerwowo reaguje na podpinanie popręgu. Choć są to częste objawy, nie stanowią reguły. Wiele koni z wrzodami żołądka utrzymuje dobrą kondycję, a nawet nadwagę. Objawy choroby wrzodowej są nieswoiste i mogą naśladować wiele innych schorzeń, co utrudnia rozpoznanie bez gastroskopii.

Najczęstsze objawy wrzodów żołądka u koni:

Zmiany zachowania jako sygnał bólowy

Nagła zmiana zachowania konia bardzo często jest objawem bólowym wskazującym na wrzody żołądka. Konie nie komunikują bólu w oczywisty sposób – zamiast tego zmieniają swoje zachowanie w stosunku do tego, co jest dla nich normalne. Koń, który dotychczas był spokojny podczas siodłania i nagle zaczyna kąsać lub kopać, lub który był chętny do pracy i nagle wykazuje niechęć do kłusa – to czerwone flagi, które powinny skłonić właściciela do konsultacji weterynaryjnej.

Diagnostyka – gastroskopia u koni

Gastroskopia – złoty standard diagnostyki

Jedynym badaniem umożliwiającym pewne rozpoznanie choroby wrzodowej u koni jest gastroskopia. Badanie to pozwala określić obecność wrzodów żołądka, ich dokładną lokalizację (część bezgruczołowa czy gruczołowa), charakter zmian (nadżerki, owrzodzenia, zmiany krwotoczne) oraz stopień zaawansowania. Bez gastroskopii nie możemy mieć pewności, czy koń ma wrzody, a jeśli tak – jakiego są rodzaju, co ma kluczowe znaczenie dla doboru właściwego leczenia.

Gastroskopia polega na wprowadzeniu długiego endoskopu przez nos i przełyk do żołądka konia. Kamera umożliwia lekarzowi weterynarii dokładną ocenę błony śluzowej na żywo, z możliwością zapisu obrazu. Badanie jest przeprowadzane w sedacji i trwa zazwyczaj 20–30 minut.

Przygotowanie konia do gastroskopii

Aby wynik badania był wiarygodny i żołądek był wystarczająco pusty do oceny całej błony śluzowej:

• koń nie powinien przyjmować pokarmu przez 18–24 godziny przed badaniem
• dostęp do wody należy ograniczyć na 4–7 godzin przed badaniem
• ściółka w boksie powinna być usunięta lub zastąpiona trocinami, aby koń nie spożywał słomy

Stopnie zaawansowania wrzodów

Wrzody żołądka u koni klasyfikuje się w skali od 0 do 4, gdzie:

Leczenie choroby wrzodowej u koni

Farmakologiczne leczenie wrzodów u koni

Leczenie choroby wrzodowej u koni zależy od rodzaju i lokalizacji zmian – dlatego tak ważna jest dokładna diagnostyka gastroskopowa przed wdrożeniem terapii. Najczęściej stosowane leki to:

• Omeprazol – inhibitor pompy protonowej (IPP), ogranicza wydzielanie kwasu żołądkowego. Jest lekiem pierwszego wyboru w leczeniu wrzodów części bezgruczołowej (ESGD). Dostępny w formie granulatu lub pasty doustnej. Standardowy kurs leczenia trwa 28 dni.
• Misoprostol – analog prostaglandyny E1, stosowany w leczeniu wrzodów części gruczołowej (EGGD). Pobudza wydzielanie śluzu ochronnego i poprawia ukrwienie błony śluzowej.
• Sucralfat – tworzy ochronną powłokę na powierzchni wrzodów, stosowany jako uzupełnienie leczenia wrzodów gruczołowych.

Postępowanie po leczeniu farmakologicznym

Zakończenie kursu omeprazolu to dopiero połowa sukcesu. Bez zmiany warunków, które doprowadziły do powstania wrzodów, nawrót choroby jest niemal pewny – badania pokazują, że bez modyfikacji stylu życia i żywienia wrzody powracają u ponad 80% koni w ciągu kilku miesięcy od zakończenia leczenia.

Po zakończeniu farmakoterapii kluczowe jest:

• odpowiednie żywienie konia wrzodowego – stały dostęp do siana bez ograniczeń
• eliminacja długich przerw między posiłkami (maksymalnie 4–6 godzin)
• minimalizacja stresu w codziennym zarządzaniu koniem
• zapewnienie ruchu na paddocku lub pastwisku zamiast długiego zamknięcia w boksie
• wdrożenie suplementacji osłonowej wspierającej błonę śluzową żołądka
• kontrolna gastroskopia po 4–8 tygodniach od zakończenia leczenia

Dieta i żywienie konia wrzodowego

Dieta jest absolutnie kluczowym elementem zarówno leczenia, jak i profilaktyki wrzodów żołądka u koni. Prawidłowe żywienie konia wrzodowego może samo w sobie znacząco zmniejszyć nasilenie objawów, a jego brak sprawia, że nawet najlepsza farmakoterapia przynosi jedynie tymczasowe efekty.

Kluczowe zasady żywienia konia wrzodowego

• Stały dostęp do siana – najważniejsza zasada. Siano powinno być dostępne przez całą dobę lub podawane co najmniej 5–6 razy dziennie w małych porcjach. Siatki na siano spowalniają pobieranie i wydłużają czas żucia.
• Podawanie siana przed treningiem – minimum 30 minut przed pracą, żeby wypełnić żołądek buforem włóknistym.
• Małe porcje paszy treściwej – jeśli konieczna, dawka treściwa powinna być podzielona na minimum 2–3 posiłki dziennie, każdy poniżej 2 kg suchej masy.
• Dostęp do wody przez całą dobę – odwodnienie zagęszcza kwas żołądkowy i zmniejsza produkcję śliny.
• Dostęp do wolnego ruchu – pastwisko lub paddock zamiast całodziennego stania w boksie.

Czego unikać w diecie konia wrzodowego?

• Pasze z wysoką zawartością skrobi i cukrów – owies, kukurydza, pszenica, musli z melasą
• Długich przerw między posiłkami – powyżej 4–6 godzin żołądek jest narażony na działanie niezbuforowanego kwasu
• Nadmiaru lucerny – mimo że ma właściwości buforujące, duże ilości mogą nasilać wrzody gruczołowe
• NLPZ bez osłony żołądka – fenylbutazon i podobne leki stosuj tylko gdy absolutnie konieczne i zawsze z omeprazolem profilaktycznie
• Treningu na pustym żołądku – szczególnie intensywnego kłusa i galopu

Suplementacja wspomagająca leczenie

Obok farmakoterapii i właściwej diety, odpowiednia suplementacja może znacząco wspierać regenerację błony śluzowej żołądka i zmniejszać ryzyko nawrotów:

Profilaktyka wrzodów żołądka u koni

Choroba wrzodowa u koni to w dużej mierze choroba cywilizacyjna – wynik niezgodnego z naturą sposobu utrzymania i żywienia koni w warunkach stajennych. Skuteczna profilaktyka opiera się na powrocie do zasad zbliżonych do naturalnych warunków życia koni.

• Stały dostęp do siana – najskuteczniejsza pojedyncza metoda profilaktyki. Koń który zawsze ma siano nie doświadcza długich przerw bez buforu żołądkowego.
• Maksymalne ograniczenie paszy treściwej – konie nie potrzebują tyle ziarna ile tradycyjnie się uważa. Nowoczesne pasze objętościowe i wysokoenergetyczne siano mogą zaspokoić potrzeby energetyczne większości koni sportowych.
• Dostęp do pastwiska lub dużego paddocku – swobodny ruch i kontakt z innymi końmi redukuje stres i wspiera prawidłową pracę przewodu pokarmowego.
• Redukcja stresorów – stabilny harmonogram, stałe towarzystwo koni, minimalizowanie transportu i częstych zmian otoczenia.
• Profilaktyczna ochrona żołądka przy NLPZ – każde leczenie fenylbutazonem dłuższe niż 3–5 dni powinno być prowadzone z jednoczesną ochroną omeprazolem.
• Regularne gastroskopie kontrolne – u koni sportowych i rekreacyjnych z historią EGUS warto wykonywać kontrolną gastroskopię raz na rok lub po każdym intensywnym sezonie startowym.

Najczęściej zadawane pytania

Polecane produkty Farmelo dla koni wrzodowych